Gabriël den Brink nam op 11 september afscheid als gasthoogleraar wijsbegeerte bij Centrum Ethos aan de Vrije Universiteit met een oratie waarin hij een bijzonder interessante, scherpe en vooral gelaagde kritiek uiteenzette op het moderne mens- en wereldbeeld, maar waarin hij ook een alternatief wist te schetsen.In zijn afscheidscollege Waarom wij anders over onszelf moeten nadenken komt veel van zijn denken uit zijn lange carrière terug, maar vooral op het diepere niveau van hoe wij modernen over de wereld nadenken én wat wij daarbij missen. Veel van de kritiek in zijn eerdere werk is niet goed te begrijpen zonder deze fundamentele beschouwing.
In zijn vorige functie als hoogleraar Maatschappelijke Bestuurskunde aan de Universiteit Tilburg duidde hij in vele publicaties de moderniteit en vooral de schaduwkanten ervan op het meer empirische en praktische niveau. Beroemd en invloedrijk waren zijn analyses van beroepseer en -zeer, zijn beschouwingen over hoe vakmanschap in zorgverleners, onderwijzers en ambtenaren in onze op efficiëntie gestoelde tijd in de knel komt (Beroepszeer, waarom Nederland niet goed werkt, 2005), en zijn scherpe kritiek op de neoliberale economische ordening en de erosie van gemeenschappen en het Europese sociale model (Ruw ontwaken uit de neoliberale droom, 2020). Het spelen met de moderniteit – deels omarmen vanwege haar zegeningen, deels bekritiseren en aanvullen – vormt een rode draad in het werk van Gabriel van den Brink (zie o.a. Moderniteit als opgave, 2007). In zijn meest recente werk De actualiteit van het archaïsche (2025) keert dit ook terug. Hierin gaat hij in op de betekenis van twee miljoen jaar evolutie, die nog altijd doorwerkt in wat de menselijke natuur is, en daarmee laat hij zien hoe unieke menselijke aspecten zoals religie, ethiek, politiek en kunst intrinsiek samenhangen met die menselijke natuur.
Dit staat in scherp contrast met het moderne mensbeeld, waarin “de mens als een wezen [wordt beschouwd] dat zich van zijn natuurlijke omgeving, van medemensen en van zijn verleden heeft bevrijd, of in elk geval zou moeten bevrijden” (p.19). In zijn afscheidscollege keert hij op deze thematiek terug en licht hij enkele aspecten van zijn denken nader toe. Centraal staat het concept resonantie: de wisselwerking tussen mensen en de biologische wereld, de relaties die we met anderen aangaan, en onze verhouding tot cultuur. Het is dit voortdurende verhouden tot de natuurlijke, sociale en historische realiteit dat de mens meer maakt dan een autonoom bevrijd individu.

Door daarop te wijzen probeert Van den Brink de platte, eenogige blik van de moderniteit te overstijgen. Hij stelt daar een rijker en volgens hem ook veel plausibeler mensbeeld tegenover. Zijn oratie is een uitwerking van dat rijkere mensbeeld. Twee punten springen daarbij in het oog:
Ten eerste zijn kritiek op het wereldbeeld van de moderne wetenschap, die de “objectieve” materiële werkelijkheid op afstandelijke en berekenende wijze ontleedt en dienstbaar maakt. Daartegenover plaatst hij een wetenschapsbenadering waarin ook andere zintuigen, waarnemingen en ervaringen deel uitmaken van het ontdekken van ons mens-zijn en de wereld waarin wij verkeren. Hij wijst daarmee de weg naar een benadering die in zekere zin ‘post-modern’ is, maar niet vervalt in richtingloos postmodern relativisme.

Ten tweede benadrukt hij dat wat ons als Homo Sapiens uniek maakt, het besef van tijd is, en dat het verleden altijd doorwerkt in het heden. In het onderwijs, bijvoorbeeld, draait het in de kern om de uitwisseling tussen verleden en heden: het proces waarin de jonge generatie inzichten, waarden, technieken en werkwijzen van eerdere generaties overneemt. Verandering en innovatie horen daarbij, maar, zo stelt Van den Brink: “Ook wij zouden bij het najagen van verbeteringen op culturele tradities moeten voortbouwen in plaats van deze te vernietigen” (p.40).
Als uitweg uit dat karige moderne mensbeeld pleit hij voor een duurzaamheid in drievoud, waarin zijn rijkere mensbeeld concreter gestalte krijgt en nieuwe balansen kunnen ontstaan:
- De wisselwerking en balans tussen ecologie en economie kan beter, als wij we leren onszelf niet buiten de natuur te plaatsen en daardoor beter in staat zijn een duurzame verhouding te vinden tussen mens en natuur;
- De samenwerking en balans tussen macht en moraal kan duurzamer, hierbij geeft hij de maatschappelijke bovenlaag een dubbele taak: ten eerste mensen niet slechts als losse individuen te benaderen, maar als gemeenschapswezens, en ten tweede ervoor te zorgen dat ‘leiders en volgelingen’ een serieus gesprek voeren, in het besef dat moeilijke besluiten altijd een dialoog vragen;
- Een betere balans tussen innovatie en traditie vinden, waarbij cultuur wordt opgevat als het bewaren, doorgeven en ontwikkelen van het erfgoed van eerdere generaties.
In zijn afscheidscollege verweeft Van den Brink deze thema’s met reflecties over religie, verhalen, artefacten en rituelen. Daarmee laat hij zien dat zijn kritiek op de moderniteit niet alleen scherp en fundamenteel is, maar ook richtinggevend: een oproep om anders na te denken over onszelf en de wereld om ons heen.
Zijn afscheidscollege is uitgegeven door de Uitgeverij De Nieuwe Wereld te Leiden en is te vinden bij de betere boekhandels.
Dr. J.A.H. (Bart-Jan) Heine, Research Fellow DND
24 september 2025

