Mona Keijzer: ‘The closing of the Dutch mind’

Bijdrage van Vice-premier Mona Keijzer aan het DND-publiekssymposium ‘Waarom loopt Nederland vast?’ op 25 september 2025 in Amsterdam.

Wie 25 jaar geleden had moeten voorspellen hoe Nederland er nu bij zou staan, had veel kunnen bedenken, maar waarschijnlijk niet dat in 2025 de bouw grotendeels stil zou liggen door een gebrek aan stikstofconsultants; dat één derde van de vijftienjarigen niet fatsoenlijk zou kunnen lezen; en dat we er niet meer van uit mogen gaan dat we altijd en overal elektriciteit hebben.

Het ontbreekt ons niet aan geld. Het ontbreekt ons niet aan ambitie. Het ontbreekt ons niet aan regels, aan deltaplannen of taskforces. Maar niets lijkt meer te lukken. Wanneer iets keer op keer misgaat – wanneer we, ondanks al onze inspanningen, blijven vastlopen – dan is dat bijna altijd het gevolg van een verkeerd idee dat we zélf koesteren. Net zoals iemand die steeds in dezelfde soort mislukte relatie terechtkomt, zich uiteindelijk moet afvragen: misschien ligt het niet aan de ander, maar zijn het mijn eigen overtuigingen die me steeds weer in deze situatie brengen, zo moeten wij ook naar onszelf kijken.

Dus wanneer ik terugkijk op tien jaar landelijke politiek en mij afvraag: waarom lukt het ons niet meer? Wat is dat onbewuste, verkeerde idee dat alle vooruitgang vertraagt – ja, bijna onmogelijk maakt?, dan kom ik uit bij iets dat ik – vrij naar Allan Bloom – ‘the closing of the Dutch mind’ zou willen noemen.

Een recente gebeurtenis kan misschien verduidelijken wat ik daarmee bedoel. Twee weken geleden werd de Amerikaanse conservatief Charlie Kirk vermoord tijdens een publiek debat. Ook in Nederland was dat nieuws. De NOS vertelde dat Charlie Kirk alle zwarte vrouwen dom vond. Een Volkskrantjournalist omschreef Charlie Kirk op twitter als een ‘homofobe en xenofobe racist’. Eerlijk is eerlijk, dat waren uitschieters, maar ook de gemiddelde krantenlezer en journaal-kijker zal zijn achtergebleven met het idee dat Charlie Kirk vooral een radicaal rechtse, wapenliefhebbende, christenfundamentalistische provocateur was, en verder eigenlijk van weinig belang.

Kijk eens op Youtube een halfuurtje naar een willekeurig optreden van Charlie Kirk. Daarna weet je precies waar het mis gaat bij deze verslaglegging. Het gaat niet mis omdat de media politiek gekleurd is – want ook zij mogen een politieke voorkeur hebben, maar wees er dan tenminste wel duidelijk en eerlijk over – , het gaat mis omdat een heel deel van het verhaal buiten beeld wordt gelaten en de rest in meer of mindere mate vervormd wordt getoond. Het gaat mis omdat, als je alleen afgaat op deze berichtgeving, je nooit zult begrijpen waarom iemand als Charlie Kirk politiek zoveel invloed had – ook op de gematigde kiezers – en dat dat niet was omdat er alleen maar homofobe en xenofobe racisten in Amerika wonen.

Het gaat mis omdat de schrijvers van deze berichten vastzitten in een frame van goed en kwaad, waarbij de zekerheid dat ‘wij’ aan de goede kant zitten de nieuwsgierigheid heeft vervangen. Degene die een andere opvatting heeft, kan alleen nog maar dom óf slecht zijn, of desnoods allebei. Je zag het ook bij corona. Toen was er nauwelijks discussie mogelijk over de belangrijke vragen, of de kosten nog wel in verhouding stonden tot de baten, of het wel verstandig was om kinderen geen onderwijs meer te geven, avondklokken in te voeren en mensen die zich niet wilden laten vaccineren van het openbare leven uit te sluiten. Er was in media en bestuur maar één verhaal, een verhaal waaraan niet getwijfeld mocht worden – een en ander op straffe van uitsluiting. Die gesloten houding, deze geestvernauwing heeft zeker niet heeft bijgedragen aan goede besluitvorming tijdens de pandemie; en tegelijkertijd zie ik nog steeds geen reflectie op deze periode.

Als mij iets is opgevallen in de laatste paar jaar, is het het onwankelbare zelfvertrouwen van een groot deel van de Nederlandse bestuurlijke bovenlaag. Echte discussie wordt er op het hoogste niveau maar weinig gevoerd. Behoefte aan reflectie is er niet. Wie denkt dat hij het altijd bij het rechte eind heeft, vindt het niet de moeite waard meningen van buiten de eigen kring serieus te nemen. Ik kan er – vooral sinds ik mij genoodzaakt voelde uit die bestuurlijke kring te stappen, juist omdat ik vind dat er écht iets moet veranderen – over meepraten.

We zien het bij stikstof, in het bijzonder bij de inspanningen die mijn collega, minister Wiersma, levert om de ondergrens waarbij we naar stikstof kijken iets te verhogen, overigens naar een niveau dat in Europees perspectief nog steeds extreem laag is. Het strengste land ná Nederland en Vlaanderen, Duitsland, hanteert een norm die 20 keer hoger ligt.

Toch is er in Nederland enorm veel weerstand tegen zo’n ondergrens. En die weerstand komt van overal, van oude partijen – van wie je het eigenlijk niet zou verwachten, maar die de eerdere stikstofministers leverden of een belangrijke rol in het dossier speelden – van bestuurders van NGO’s, zelfs soms bij brancheverenigingen die blij zouden moeten zijn met zo’n ondergrens. Eigenlijk komt die weerstand van iedereen die jarenlang heeft verkondigd dat zo’n ondergrens niet kan, en dat is vrijwel heel bestuurlijk Nederland.

Afwijken van deze bestuurlijk consensus wordt gezien als domheid of politieke slechtheid. Zo noemde de voorzitter van de Nederlandse vereniging voor rechtspraak, tevens raadsheer in de Hoge Raad, het plan tot invoeren van de rekenkundige ondergrens een voorbeeld van hoe de politiek zich niet netjes aan de regels wil houden. “Er is een opgave om stikstof te reduceren”, aldus de raadsheer. Maar de minister heeft “een paar rapporten gevonden” en wil nu in plaats daarvan doen wat op “het randje is”.

Geen aarzeling om je als rechter op de vlakte te houden over politiek gevoelige zaken; geen interesse over wat er in die rapporten zou kunnen staan; geen nieuwsgierigheid naar waarom iets dat in heel Europa gebeurt, alleen in Nederland in strijd met het Europese recht en dus onmogelijk wordt geacht; geen verbazing over het feit dat een theoretische, minieme hoeveelheid stikstof – 7000 keer kleiner dan de kleinst meetbare hoeveelheid en op geen enkele manier betrouwbaar vast te stellen – op dit moment het juridische doodvonnis betekent voor wetsgetrouwe ondernemers; en dat het voorkomen van dit soort flagrante onrechtvaardigheden nu juist de belangrijkste reden is dat andere Europese landen wel zo’n rekengrens hanteren. Niets van dit alles. Alleen maar de even onwankelbare als ongefundeerde zekerheid dat zo’n ondergrens niets meer kan zijn dan het opzoeken van het randje door onverantwoordelijke politici.

Dergelijke intellectuele blikvernauwing komt in vele varianten en op vele thema’s voor. Tegenstanders van overbureaucratische natuurwetgeving geven geen moer om de schepping; wie tijdens corona extra lockdowns geen goed idee vond, gaf geen sikkepit om zijn oude oma; ingenieurs die jaren geleden al waarschuwden dat we afstevenden op een instabiel stroomnet wilden hun kleinkinderen niet beschermen tegen klimaatverandering; en degenen die migratie willen reguleren hebben in plaats van een hart alleen minachting voor de rechtstaat. Ik chargeer hier een beetje, maar het is opvallend dat je vooral bij de dossiers waar we geen stap verder komen, ziet dat de open discussie is ingeruild voor een simplistisch goed/fout frame.

Problemen los je alleen op als je er met een open en praktische blik naar kijkt. In Nederland waren we daar altijd goed in. Het heeft ons land tot een van de best georganiseerde en meest sociale landen van de wereld heeft gemaakt. Een land waar in de kerk werd gemoraliseerd, maar waar praktische problemen werden opgelost door praktische mensen, van kooplieden tot waterbouwkundig ingenieurs; een land open voor nieuwe ideeën; een land waar we ook met andersdenkenden samen vooruit probeerden te komen in plaats van te verzanden in morele loopgraven.

Alleen die houding zal ons verder brengen. Dat betekent dat we niet kun volstaan met ontevreden roepen vanaf de zijlijn. Dat betekent ook dat we niemand politiek moeten buitensluiten. En dat betekent dat we vast moeten blijven houden aan goede ideeën, ook als we daarvoor bespot worden door de pers of de bestuurlijke elite. Die principes liggen voor mij vast, want alleen als we dat doen, kunnen we over 25 jaar wél kijken naar een land dat zijn dynamiek, zijn zelfvertrouwen en zijn geluk weer heeft hervonden.

Dank u wel.

Bekijk de lezing hier terug:

4 gedachten over “Mona Keijzer: ‘The closing of the Dutch mind’”

  1. Ir. Jan G.M. van der Zanden

    Een zwaar ondergewaardeerd(e) minister en mens.
    Mona had onze premier moeten worden, dat is evident.
    Dan komt er misschien weer beweging in vastgelopen dossiers.
    Met gezond Volendams verstand.

  2. Geachte minister,
    Een prachtige tekst! Mij uit het hart gegrepen. Ik heb deze in mijn hoogopgeleide vriendengroep gedeeld en ervaar precies wat u bedoelt. U en de uwen worden neerbuigend bejegend door de zogenaamde intelligentsia. Terwijl u juist blijk geeft van echte bekommernis met de toekomst van ons land. Het ga u goed! En ik ga nieuwe vrienden zoeken.

Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Lees ons nieuwe onderzoek

"Het mysterie van de verdwenen onderwijsmiljarden"

Een onderzoek naar het functioneren van de onderwijsraad.