Position Paper Omgevingswet

Position paper DND-onderzoeksgroep Ruimtelijke ordening

Noot: Onderstaande is een voorlopig position paper van de onderzoeksgroep ruimtelijke ordening over de Omgevingswet. Een dergelijk position paper is de gebruikelijk tweede stap in ons onderzoeksproces. Het volgt op de eerste inventarisatie van het onderzoeksdomein en vat de voorlopige conclusies samen die op basis daarvan kunnen worden getrokken.

Een en ander vormt het uitgangspunt voor het verdere onderzoek waarbij de behandelde vragen worden uitgediept, onderbouwing wordt uitgebreid en conclusies nog kunnen worden aangepast of kunnen veranderen. Uw commentaar, aanvullingen, opmerkingen of eigen inzichten zijn vanzelfsprekend van harte welkom onderaan de pagina of via info@denieuwedenktank.nl

Per 1 januari lijkt het kabinet er mogelijk weer een crisis bij te hebben gecreëerd. De Omgevingswet is namelijk in werking getreden. Voor dit jaar kampte Nederland reeds met meerdere crises tegelijk. Starters kunnen geen huis krijgen, de energieprijzen zijn fors gestegen, technocratisch stikstofbeleid legt hele sectoren plat en we zijn de grip op migratie kwijt. Het vertrouwen in de politiek is sterk gedaald. Dit gedaalde vertrouwen heeft zich vertaald in een aardverschuiving bij de laatste twee verkiezingen. In deze situatie hoopt men dat het de prioriteit van het kabinet is om de crises aan te pakken en het vertrouwen te herstellen. Helaas, niets blijkt minder waar, want de inwerkingtreding van de Omgevingswet is ondanks waarschuwingen toch doorgezet.

Wat is er mis met deze wet? De wet is een schoolvoorbeeld van technocratische fuik. De democratische controle op de vormgeving van onze fysieke leefomgeving wordt uitgehold. In plaats van dat een gemeenteraad via een bestemmingsplan kan bepalen welke activiteit op welke locatie kan komen, kan de gemeenteraad nu alleen algemene normen en beperkingen in een omgevingsplan vastleggen. Waar de gemeente eerst kon besluiten dat ergens een woonbestemming op kwam, moet de gemeente nu met algemene normen (bijvoorbeeld op gebied van geluid of vervoersbewegingen) proberen te sturen dat ergens wel woningen maar geen bedrijven mogen komen. De nu nog geldende bestemmingsplannen worden gedurende 8 jaar uitgefaseerd. Per 2024 wordt onze fysieke leefomgeving in toenemende mate vormgegeven op basis van abstracte normen waarbij een computerprogramma of de rechter per locatie uitsluitsel moet geven of een aangevraagde activiteit daar een vergunning krijgt of niet.

Ook op wetgevingsniveau wordt de democratie uitgehold. Verplichtingen en normen die tot 2024 in een wet verankerd waren, zitten nu in onderliggende algemene maatregelen van bestuur. Hierdoor kan ons parlement niet zelf een wijziging van deze normen initiëren. Dit kan alleen het kabinet en dan ook nog zonder goedkeuring van de Tweede Kamer. Zeer politiek geladen regelgeving met grote gevolgen voor de samenleving wordt op deze wijze aan democratische controle onttrokken. Voorbeeld?

De Omgevingswet is niet alleen van toepassing op de fysiek leefomgeving maar ook op alle activiteiten die gevolgen hebben of kunnen hebben voor de fysieke leefomgeving. Daarnaast kent de Omgevingswet ruim geformuleerde zorgplichten van het type “een ieder draagt voldoende zorg voor de fysieke leefomgeving”. Dit soort algemene uitingen van goede bedoelingen in een wet zijn een Walhalla voor beroepsprocedeurs. Elke vermeende verstoring van de leefomgeving wordt hiermee een mogelijke aanleiding om een vergunning aan te vechten. Ook voor overheden zelf is niet duidelijk hoe de Omgevingswet in concrete situaties moet worden toegepast. Dit leidt tot een verdere juridisering rond de inrichting van de fysieke leefomgeving. Tevens ondermijnt het de rechtszekerheid van burgers en bedrijven die een gewone verbouwing of nieuwe bedrijfshal willen. Ook kunnen belangrijke projecten ten behoeve van het algemeen belang worden stilgelegd omwille van kleine mogelijke verstoringen van de leefomgeving.

Met behulp van de Omgevingswet moeten het woningentekort, het stikstofslot, de problemen rond milieuverontreiniging bij Tata en Chemours, de uitvoering van de energietransitie en de noodzaak voor meer ruimte voor defensie worden opgelost. Gevreesd wordt dat alle energie gaat zitten in vertrouwd geraken met deze vergaande stelselwijziging en niet in het oplossen van deze prangende vraagstukken. Dit komt de polarisatie in de samenleving en het vertrouwen in de overheid niet ten goede!

Ook is de rechtsbescherming van belanghebbenden en omwonenden flink verminderd. Dit komt doordat de Omgevingswet leidt tot een lappendeken op het vlak van participatie. Participatie van belanghebbenden is vormvrij en kaders kunnen per gemeente verschillen. Bij veel projecten deed de gemeente de participatie, maar dat is niet meer zo. De verantwoordelijkheid ligt nu bij de initiatiefnemer. Omdat participatie vormvrij is, hangt veel af van hoe de initiatiefnemer dit zelf invult. Alle aanvragen gaan via de zogenaamde reguliere procedure (8 weken behandeltermijn, plus 6wk bezwaartermijn). Er is standaard geen zienswijzemogelijkheid meer. Als burger ben je dan ook vooral op de goedwillendheid van de initiatiefnemer en op de rechter aangewezen.

Bij de uitvoering van de Omgevingswet speelt het Digitale Stelsel Omgevingswet (DSO) een bepalende rol. Dit is het IT-systeem waarin alle aanvragen voor een vergunning moeten worden gedaan en behandeld. Onder meer de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State, IT-experts en softwareleveranciers hebben grote zorgen geuit over de stabiliteit, functionaliteit en gebruiksvriendelijkheid van het systeem. Toch is dit per januari dit jaar het systeem waar u van afhankelijk bent als u een dakkapel op uw huis wil zetten.

Eén probleem met het DSO is dat bij het overzetten van de inhoud van ruimtelijkeplannen.nl (alle bestemmingsplannen) naar het DSO er hier en daar fouten in zijn ontstaan (een grove schatting is dat dit in 10% van de bestemmingsplannen voorkomt). Toch is de DSO-versie nu de nieuwe juridisch geldende werkelijkheid. Het lijkt erop dat bepaalde functieaanduidingen (bijgebouw, erf) binnen bepaalde bestemmingsplannen niet in het DSO zijn overgenomen. Omdat er per bestemmingsplan enorm veel aanduidingen zijn, is het niet te doen om te bepalen welke aanduidingen niet zijn overgenomen. Deze overzetting heeft wel de rechtspositie van perceeleigenaren veranderd zonder dat zijzelf of de gemeente dat weten.

Alle Rijks- en provincieregels m.b.t. onze leefomgeving staan in het DSO. Er zijn veel regels, dus moet iedereen die is wil veranderen veel vragen beantwoorden om te checken of de gewenste verandering vergunningvrij is. Een voorbeeld is de BESI (beschermde soorten indicator) – check. Dit is een set vragen waarbij je weggeleid wordt naar een ander portaal met als doel te bepalen welke beschermde soorten in de omgeving voorkomen en of je bepaalde maatregelen moet nemen om te voorkomen dat ze verstoord raken door bijvoorbeeld het plaatsen van zonnepanelen of een dakkapel. Straks als gemeentelijke regels ook in het DSO staan moeten mensen een uur vragen invullen om te checken of iets vergunningvrij is. Het komt ook regelmatig voor dat het systeem geen ja- of nee-antwoord geeft omdat niet alle vragen zouden zijn beantwoord, terwijl dit wel het geval is.

Een andere kronkel is dat het binnen de Omgevingswet verplicht is om je telefoonnummer en emailadres door te geven bij een vergunningaanvraag. Echter, de privacywetgeving maakt dat dat geen verplicht veld mag zijn bij het invullen van het DSO-formulier. Veel mensen vullen dan ook hun telefoonnummer en mailadres niet in en kunnen online dan gewoon de vergunning aanvragen. Echter, de gemeente concludeert dan dat de aanvraag niet compleet is en daarmee ook niet ontvankelijk. De gemeente zal dan een brief sturen met het verzoek de ontbrekende gegevens aan te leveren alvorens de vergunning in behandeling te nemen. Kafka in de polder.

De ontwikkeling van de Omgevingswet ging gepaard met grote ambities. De nieuwe wet zou zorgen voor een inzichtelijk omgevingsrecht, onder andere door een reductie van planvormen, besluiten en regels. Ook zou de leefomgeving centraal staan door de mogelijkheid van een integrale afweging op gebiedsniveau. Verder zou de nieuwe wet leiden tot doelmatige en snellere procedures en efficiënte eisen aan participatie en rechtsbescherming en tot een flexibeler instrumentatrium. Mede hierdoor stemde een grote meerderheid van SP tot PVV in de Tweede Kamer voor deze wet. Het is echter de vraag wat er van de beloofde verbeteringen terecht zal komen en of er ook misschien weer andere nadelen aan kleven. Het raakt aan de vraag waarom overheidsbeleid zo vaak faalt. De Nieuwe Denktank heeft in 2023 een symposium en een essaywedstrijd aan deze vraag gewijd.

De onderliggende vraag is: wat maakt een wet tot een goede wet? Is dat een opsomming van goede bedoelingen, waarvan de uitvoering aan een IT-systeem of een rekenmodel wordt overgelaten? Of is een goede wet een wet die het beoogde effect weet te realiseren door middel van een helder en specifiek kader dat voor een deel van het maatschappelijk leven begrenst wat niet toelaatbaar is en wie welke specifieke bevoegdheden en verplichtingen heeft? Werk aan de winkel voor een nieuw kabinet!

Vanuit De Nieuwe Denktank hebben we fundamentele kritiek op de Omgevingswet. Onze kritiek richt zich vooral op het uithollen van het democratische proces op een breed terrein dat ons allen raakt, onze fysieke leefomgeving. Daarnaast voorzien wij ook grote praktische problemen in de uitvoering, vergelijkbaar met de huidige stikstofcrisis. Als gewone burger die volgens het boekje een vergunning wil aanvragen, raak je zo verdwaald in weer een technocratisch moeras. Echter, grote partijen kunnen, met forse opdrachten aan consultants en juristen zich een weg door het moeras kopen.

Reden genoeg om een meldpunt te openen. We vernemen graag wat de ervaringen met de Omgevingswet zijn. Loopt u bij de aanvraag van een eenvoudige vergunning tegen onverklaarbare problemen aan? Laat het ons weten. Alleen samen krijgen we de overheid onder controle.

Laat een reactie achter

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *