“Nederland loopt vast” — maar dat hoeft niet het laatste woord te zijn

Op 25 september 2025 stroomde het Apollofirst Hotel in Amsterdam vol met nieuwsgierige bezoekers. De zaal zat tot de laatste stoel vol: betrokken burgers en mensen die gewoon graag meedenken over de toekomst van ons land. Onder de titel “Nederland loopt vast” organiseerde De Nieuwe Denktank een avond vol scherpe analyses, levendige ideeën en prikkelende perspectieven.

Vier sprekers namen het publiek mee langs verschillende invalshoeken van die bestuurlijke “vastloper” waarin Nederland volgens velen terecht is gekomen. Hans Borstlap, Mona Keijzer, René Cuperus en Willeke Slingerland schetsten ieder vanuit hun eigen ervaring en expertise waar de knelpunten zitten — en vooral: hoe we er weer uit kunnen komen.


Hans Borstlap: “We moeten weer kiezen wat echt belangrijk is”

Hans Borstlap beet het spits af en deed dat analytisch, helder en zonder omwegen. Nederland, zo betoogde hij, is een land dat de uitvoerbaarheid van beleid steeds meer uit het oog heeft verloren. Er zijn te veel regels, te veel losse initiatieven, en te weinig samenhang. “We hebben Kamermoties voor alles en nog wat,” zei hij, “maar nauwelijks de capaciteit om ze uit te voeren.”

Hij gaf een serie sprekende voorbeelden. Zo is het gevangeniswezen overbelast en worden straffen soms niet uitgevoerd. De Belastingdienst kan pas in 2029 weer aan echte systeemvernieuwing doen. Onderwijs en jeugdzorg kampen met structurele tekorten. Werken loont vaak niet meer. En ondertussen groeit de frustratie onder burgers.

Hans Borstlap over hoe het arbeidsrecht kleine ondernemingen met enorme risico’s opzadelt

Maar, benadrukte Borstlap, crisis hoeft geen noodlot te zijn. Hij verwees naar de jaren ’80, toen een diepe economische en politieke crisis onder leiding van Ruud Lubbers wél werd omgebogen naar een periode van herstel en groei. “Dat kan opnieuw — als we durven kiezen.”

Zijn pleidooi: bouw een stabiel politiek midden, maak heldere keuzes over wat publiek belang is, en beperk de overheid tot wat ze écht goed moet doen. Volgens Borstlap moet Nederland ook opnieuw leren omgaan met schaarste — van geld, mensen en ruimte — en zijn economische basis versterken door te investeren in onderwijs en productiviteit. “We moeten weer onderscheid leren maken tussen wat essentieel is en wat niet.”

Mona Keijzer: “De gesloten geest is ons grootste probleem”

Mona Keijzer zette de toon van Borstlap voort, maar gaf er een cultureel en maatschappelijk accent aan. “We hebben geen gebrek aan geld, geen gebrek aan taskforces of deltaplannen,” zei ze. “Maar we houden vast aan verkeerde ideeën.”

In haar betoog introduceerde ze de term “the closing of the Dutch mind” — een knipoog naar Allan Bloom — om te beschrijven hoe nieuwsgierigheid en open debat langzaam plaatsmaken voor morele loopgraven. Ze illustreerde dat aan de hand van mediareacties rond de Amerikaanse commentator Charlie Kirk. Volgens Keijzer wordt het publieke debat vaak samengeperst tot een frame van goed en kwaad, waarbij afwijkende meningen al snel als dom of slecht worden neergezet.

Lees & kijk de hele toespraak van Mona Keijzer hier terug.

“Wie denkt dat hij het altijd bij het rechte eind heeft, luistert niet meer,” zei ze scherp. En dat gebrek aan reflectie is volgens haar een van de redenen dat grote vraagstukken zo moeilijk oplosbaar lijken.

Een groot deel van haar betoog richtte zich op de stikstofcrisis — en de manier waarop bestuurlijke consensus verwordt tot een bijna onaantastbaar geloof. Terwijl Europese landen soepel omgaan met stikstofondergrenzen, lijkt Nederland verstrikt in een systeem dat elke afwijking wantrouwt.

Ze sloot af met een warm pleidooi voor openheid, praktische samenwerking en durf om tegen de stroom in te denken, ook als dat de hoon van de bestuurlijke elite of de media oplevert. Niet roepen vanaf de zijlijn, maar meedoen. Niet mensen buitensluiten, maar juist uitnodigen. “Alleen dan kunnen we weer vooruit.”

René Cuperus: “We hebben een mandaatprobleem — en dat is niet alleen van ons”

René Cuperus begon luchtig: “Ik ben het grotendeels eens met Hans en Mona, dus ik kan kort zijn.” Kort werd het niet helemaal, maar wat volgde was bijdrage die focuste op de  politieke dimensie en daarmee de avond compleet maakte.

Cuperus keek scherp naar de politieke realiteit waarin al die hervormingsideeën moeten landen. “We kunnen wel een fantastisch hervormingsprogramma bedenken,” zei hij, “maar waar is het politieke mandaat om dat uit te voeren?” Hij wees op de versnippering van het politieke landschap, de neergang van volkspartijen en de manier waarop politici vandaag bij elk besluit rekening moeten houden met de volgende verkiezing.

Hij schetste ook een somber maar eerlijk beeld van de internationale context. De impasse in Nederland staat niet op zichzelf: Duitsland, Frankrijk, Engeland en zelfs de VS worstelen met vergelijkbare politieke en maatschappelijke blokkades. Polarisatie, cultuurstrijd, migratievraagstukken en bestuurscrises zijn overal aanwezig.

Cuperus maakte de brug naar de bestuurspraktijk. Hij noemde het een “technocratische kortsluiting”: een kloof tussen beleidsmakers en samenleving, versterkt door een bestuurderscultuur die vooral met zichzelf praat. Hij bracht dit tot leven met verhalen over een oudjaarsvuur in Floradorp dat verboden werd, een AZC-besluit in Amersfoort dat zonder inspraak werd genomen en spanningen over juridische uitspraken rond migratie.

“Je kunt niet eeuwig over mensen heen besturen,” zei hij. “Wie tradities of leefwijzen wegpoetst, kweekt vervreemding.” Tegelijkertijd benadrukte hij ook dat Nederland nog steeds een land is met een hoge welvaart, sterke gemeenschappen en veel veerkracht. “Maar we moeten er wél voor zorgen dat die kracht niet verdampt.”

Willeke Slingerland: “We vergeten hoe machtige netwerken werken”

Willeke Slingerland bracht vervolgens een ander, vaak onderschat perspectief: dat van de rol van netwerken in de bestuurlijke vastloper. Al vijftien jaar onderzoekt zij hoe formele en informele netwerken meespelen in besluitvorming — en waarom sommige projecten en beleidslijnen steeds weer vastlopen.

“De meeste mensen zien zichzelf als integer,” zei ze. “Maar we beseffen vaak niet hoe onze blik elke dag wordt gevormd door de netwerken waarin we bewegen.”

Ze schetste hoe ons-kent-ons-culturen op bestuurlijke plekken ertoe leiden dat dezelfde perspectieven steeds terugkomen, terwijl hele regio’s, beroepsgroepen of bevolkingsgroepen structureel buiten beeld blijven. Niet uit kwade wil, maar simpelweg omdat het netwerk zich herhaalt. “De wethouder zit gemiddeld in dertig netwerken,” merkte ze droog op. “En dat zijn vaak dezelfde mensen.”

Daar komt bij dat digitalisering en big tech het publieke debat verder fragmenteren. Filterbubbels, echo chambers en alternatieve nieuwsbronnen versterken bestaande overtuigingen. Mensen die zich niet gehoord voelen in de “analoge wereld” vinden hun tribe online. Dat kan verbinden, maar ook splijten.

Slingerland pleitte daarom voor een radicaler netwerkbewustzijn. Niet alleen letten op belangenverstrengeling in de klassieke zin, maar structureel kijken: wie zit er aan tafel, wie niet, en wat betekent dat voor beleid? “Als we die bril niet opzetten,” zei ze, “blijven we praten over oplossingen die nooit goed landen.”

Ze illustreerde dat met een voorbeeld uit Deventer, haar eigen stad. Een cultureel netwerk wist daar een groot project van de grond te trekken — maar pas veel later bleek dat de onderliggende aannames nooit echt kritisch getoetst waren. Niet uit onwil, maar uit een soort collectief enthousiasme. “Netwerken zijn krachtig,” besloot ze, “maar ze hebben ook blinde vlekken. En die moeten we durven zien.”

Een volle avond — en een volle agenda

De sprekers spraken verschillende talen — die van economie, politiek, bestuur en maatschappij — maar hun verhalen raakten elkaar voortdurend. Er was opvallend veel overlap in diagnose: we hebben een bestuurlijk systeem dat zijn uitvoeringskracht kwijt is; we praten te vaak met onszelf, in plaats van met elkaar; de politieke basis voor grote keuzes is dun; en ondertussen groeien bubbels — in Den Haag, in netwerken, in de samenleving én online.

Maar minstens zo belangrijk: er was ook een duidelijk gevoel van mogelijkheden. Nederland heeft nog steeds een sterke basis — economisch, sociaal en institutioneel. De vraag is niet of er oplossingen zijn, maar of we een cultuur kunnen creëren waarin we weer de  moed en de nieuwsgierigheid kunnen opbrengen om ze samen te realiseren.

Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Lees ons nieuwe onderzoek

"Het mysterie van de verdwenen onderwijsmiljarden"

Een onderzoek naar het functioneren van de onderwijsraad.