Internationaal recht is geen eindstation in de Iran-oorlog

De oorlog tussen Israël, de Verenigde Staten en Iran duurt inmiddels een aantal weken. Wat begon met grootschalige aanvallen op Iraanse doelen, is uitgegroeid tot een breed conflict met luchtaanvallen, raketbeschietingen en tegenaanvallen in verschillende landen in het Midden-Oosten. Daarmee is de strijd niet langer beperkt tot één front, maar onderdeel geworden van een bredere regionale confrontatie.

Sinds de eerste aanvallen zijn meerdere Iraanse steden geraakt. Tegelijk heeft Iran raketten en drones ingezet tegen doelen in de regio, waaronder landen die zelf geen directe aanval op Iran uitvoeren, maar die wel militaire basissen hebben van de Verenigde Staten. Het conflict is daarmee in korte tijd uitgegroeid tot een regionaal conflict dat steeds meer burgers, bondgenoten en economische belangen in het Midden-Oosten en daarbuiten raakt.

Terwijl de oorlog voortduurt, is in Europa een heel ander debat ontstaan. Politieke leiders spreken zich massaal uit over de juridische status van de oorlog. In veel reacties staat één begrip centraal: internationaal recht. Volgens verschillende leiders vallen de aanvallen buiten dat recht. Daarmee lijkt het debat al snel te worden teruggebracht tot een juridische vraag.

Maar juist daar begint het probleem. Want wat wordt er precies bedoeld met ‘internationaal recht’? En is dat werkelijk het doorslaggevende criterium om deze oorlog te beoordelen?

Europese kritiek: duidelijke woorden, maar geen eenduidige lijn

In meerdere Europese landen klonk stevige kritiek. De Italiaanse premier Giorgia Meloni sprak over interventies ‘buiten de reikwijdte van het internationaal recht’. De Franse president Emmanuel Macron stelde dat de aanvallen ‘buiten het internationaal recht’ zijn uitgevoerd en dat Frankrijk deze niet kan goedkeuren.

Ook in Nederland werd een vergelijkbare lijn gekozen. Premier Jetten zei dat de aanvallen van de VS en Israël en de tegenaanvallen van Iran ‘allemaal buiten het internationale recht’ vallen. Tegelijk gaf hij aan begrip te hebben voor het feit dat de VS en Israël wilden ‘ingrijpen’ in het Iraanse nucleaire en raketprogramma.

Die combinatie is veelzeggend. Juridisch wordt afstand genomen, maar politiek lijkt er ruimte te bestaan voor begrip in sommige Europese landen. Daarmee ontstaat een dubbel signaal. Enerzijds wordt het internationaal recht als ultieme maatstaf gebruikt, maar anderzijds lijken er ook inconsistent conclusies aan verbonden te worden, wat het meer tot een politiek instrument maakt.

De verdeeldheid binnen Europa wordt nog duidelijker wanneer je naar de verschillende conclusies kijkt die landen aan het internationaal recht verbinden. De Spaanse premier Pedro Sánchez veroordeelde de oorlog openlijk en weigerde het gebruik van gezamenlijke bases op Spaans grondgebied. Ook Slovenië en Noorwegen sloten zich daarbij aan.

Maar veel andere Europese leiders kiezen een minder uitgesproken positie. Zij erkennen dat de aanvallen waarschijnlijk in strijd zijn met het internationaal recht, maar trekken daar geen harde politieke consequenties uit. Daarmee ontstaat een dubbel beeld: juridische afkeuring zonder volledige politieke breuk.

Frankrijk is daar een duidelijk voorbeeld van. Macron stelde dat de aanvallen buiten het recht vallen. Tegelijk stuurde Frankrijk het vliegdekschip Charles de Gaulle naar de regio om belangen te beschermen en om de veiligheid rond de Straat van Hormuz te ondersteunen. Dat laat zien dat juridische kritiek en strategisch handelen naast elkaar kunnen bestaan.

Ook Duitsland laat die spanning zien. Bondskanselier Merz sprak eerst steun uit voor de doelen van de oorlog, maar werd later kritischer. Hij zei: ‘We hebben geen interesse in een eindeloze oorlog’. Tegelijk bleef Duitsland voorzichtig in het trekken van harde politieke conclusies. Deze voorbeelden laten zien dat het internationaal recht in Europa geen vaste lijn oplevert, maar juist een bron van verdeeldheid is.

Wat is internationaal recht eigenlijk?

Om het debat goed te begrijpen, moet eerst duidelijk zijn wat internationaal recht inhoudt. Het is geen enkelvoudig systeem, maar een geheel van regels en principes, zoals het verbod op het gebruik van buitensporig geweld. Volgens het VN-Handvest mogen staten geen militaire aanval uitvoeren tegen een andere staat. Er zijn slechts enkele uitzonderingen, zoals zelfverdediging of toestemming van de VN-Veiligheidsraad.

Daarnaast bestaat internationaal humanitair recht, ook wel oorlogsrecht genoemd. Dat geldt zodra een conflict is begonnen. Het bepaalt hoe oorlog gevoerd mag worden. Burgers moeten worden beschermd en aanvallen moeten gericht zijn op militaire doelen.

In het publieke debat worden deze twee onderdelen vaak door elkaar gehaald. Daardoor ontstaat verwarring. Wanneer leiders zeggen dat iets ‘tegen internationaal recht’ is, is niet altijd duidelijk of zij het hebben over het begin van de oorlog of over de manier waarop deze wordt gevoerd.

Internationaal recht als politiek taalgebruik

Het gebruik van internationaal recht in het debat is vaak minder juridisch dan het lijkt. Het functioneert ook als politiek taalgebruik. Door te zeggen dat een actie ‘illegaal’ is, kan een leider afstand nemen van een bepaalde handeling zonder direct met een bondgenoot te breken.

Dat zie je in veel Europese reacties. Landen willen hun relatie met de Verenigde Staten behouden, maar ook vasthouden aan internationale regels. Het verwijzen naar internationaal recht biedt een manier om beide te doen.

Maar deze aanpak heeft een prijs. Het recht wordt gebruikt als een soort moreel label. Daarmee wordt een complex conflict gereduceerd tot een simpele tegenstelling: legaal of illegaal. Dat doet geen recht aan de complexe werkelijkheid. Dat staat uiteraard nog los van wat men van de oorlog in Iran vindt, waar legitieme kritiek op te geven valt.

De structurele beperkingen van internationaal recht

Internationaal recht heeft fundamentele beperkingen. De vraag is zelfs gerechtvaardigd of het recht is in de ware zin des woords. 

De eerste beperking is interpretatie. Begrippen zoals zelfverdediging zijn niet exact afgebakend en er is geen autoriteit die die regels met afdoende gezag kan interpreteren. Sommige landen zien een (ernstige) dreiging als voldoende reden om in te grijpen. Andere landen eisen een directe aanval. 

De tweede, nog belangrijkere beperking is handhaving. Er is geen centrale autoriteit die regels afdwingt. Sancties bij schending hangen af van een combinatie van politieke wil en voldoende militaire of economische macht bij een tegenpartij om die sancties te kunnen opleggen. Dat leidt tot selectiviteit. Staten beroepen zich op internationaal recht wanneer het hen uitkomt. 

Juist omdat internationaal recht ruimte laat voor interpretatie, kan het worden opgerekt om het eigen politieke handelen te rechtvaardigen. Het begrip zelfverdediging wordt, als het zo uitkomt, niet alleen gebruikt in de context van verdediging tegen een gewapende aanval. Ook het ingrijpen tegen een (vermeende) dreiging, voorbereiding of als er sprake is van indirecte aanvallen via bondgenoten wordt vaak een beroep gedaan op zelfverdediging om toch een ander land of een militante groep te kunnen aanvallen. 

Internationaal recht wordt veelvuldig ingeroepen door regimes die hun eigen bevolking onderdrukken. China, Rusland en Noord-Korea waren de eerste die de aanvallen op Iran als grove schending van het internationaal recht veroordeelden. Dat lijkt ironisch, maar is het niet, want gekeken naar de letter van de geschreven normen hebben ze gelijk. Het systeem is gebaseerd op soevereiniteit. Staten mogen niet zomaar worden aangevallen. Dat geldt ook voor dictatoriale regimes die intern gewelddadig en onderdrukkend zijn.

Dat leidt tot spanning. In de Nederlandse reactie wordt het Iraanse regime ‘bruut en gewelddadig’ genoemd en wordt gesteld dat het internationaal recht de bevolking al jarenlang niet heeft beschermd. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de bloedige manier waarop demonstraties tegen het Iraanse regime afgelopen januari werden neergeslagen, met tienduizenden doden tot gevolg. 

Internationaal recht en macht

Voor een goed begrip van internationaal recht is het van belang om het in zijn context te zien. ‘Normaal’, nationaal recht heeft veel gezag omdat het afdwingbaar is. De werkgever die de arbeidswetgeving schendt, kan op verzoek van de werknemer door de rechter worden gedwongen zich wél aan de regels te houden. De werkgever kan ook niet zijn eigen interpretatie aan deze wetgeving geven, maar zal die van de rechter moeten volgen. Doet hij dat niet, dan volgen er sancties. 

Internationaal recht is dat allemaal niet. Het is een geheel van regels, opgesteld om oorlogen en geweld zoveel mogelijk te voorkomen en heeft als zodanig waarde, ook omdat veel landen zich er min of meer vrijwillig aan houden. Maar het is tegelijkertijd nauwelijks afdwingbaar en maar één van de factoren in het geopolitieke spel, naast zeker zo belangrijke factoren als economische en militaire macht, bondgenootschappen, publieke opinie en morele opvattingen. 

De valkuil van een eendimensionale blik

Het grootste probleem in het huidige debat is dat internationaal recht vaak eendimensionaal wordt gebruikt. Het wordt gepresenteerd als dé maatstaf, terwijl het in werkelijkheid één van meerdere perspectieven is.

Door alleen te kijken naar de vraag of iets volgens experts in internationaal recht geoorloofd is, verdwijnen andere belangrijke vragen naar de factoren die uiteindelijk het handelen van staten en de toekomst van de wereldorde bepalen naar de achtergrond.  

Wie, zoals Nederland, streeft naar een internationale orde waarin vrede, veiligheid en recht bepalend zijn, zal moeten omgaan met deze realiteit. Internationaal recht kan hierin een belangrijke rol spelen, zeker tussen welwillende staten onderling. Tegelijkertijd is internationaal recht gezien zijn beperkingen niet het eindpunt, maar slechts één factor in een complexe afweging, waarbij macht nu eenmaal de echte hoofdrol speelt. Dat we het graag anders hadden gezien, verandert daar niets aan.

Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Lees ons nieuwe onderzoek

"Het mysterie van de verdwenen onderwijsmiljarden"

Een onderzoek naar het functioneren van de onderwijsraad.