Hoe wetenschap en politiek door elkaar lopen: een gesprek met Marcel Levi

Wetenschap en politiek: twee werelden

Volgens Marcel Levi, voorzitter van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), worden wetenschap en politiek steeds vaker met elkaar verward. In gesprek met De Nieuwe Denktank legt hij uit hoe hij kijkt naar het spanningsveld tussen de politiek en wetenschap en de opkomende technocratie in Nederland. “Wetenschap is goed in het vinden van antwoorden op wetenschappelijke vragen. Beleid gaat over feiten maar ook over waarden, overtuigingen en meningen. Dat zijn niet allemaal per definitie wetenschappelijke issues.”

Toch ziet Levi dat het onderscheid vervaagt. Vooral bij gevoelige thema’s zoals klimaat en stikstof lopen beide werelden volgens hem door elkaar. “Voor sommige mensen is het niet duidelijk wat de wetenschap zegt, wat de persoonlijke meningen zijn van wetenschappers en wat de waardeoordelen zijn die politici aan dit soort gevoelige vraagstukken geven.”

De mythe van het wetenschappelijke consensusbeeld

In media en politiek wordt vaak gesproken over ‘de wetenschap’ als één stem. Dat is onterecht, stelt Levi. “Wetenschappers zijn het ook per definitie met elkaar oneens. Neem bijvoorbeeld kernenergie. Je vindt diametraal tegenovergestelde meningen over voor- en nadelen daarvan binnen de wetenschap. Dat heeft lang niet altijd met wetenschap zelf te maken, maar ook met meningen, interpretaties en afwegingen die wetenschappers nemen vanuit hun persoonlijke overtuigingen.” 

Levi benadrukt dat wetenschappers, net als iedereen, ook burgers zijn met een eigen mening. Dit is volgens Levi geen probleem zolang wetenschappers duidelijk maken of ze als expert of als burger communiceren.  “Het is belangrijk dat je expliciet maakt in welke hoedanigheid je iets zegt. Zeg je iets als burger of als professional die onderzoek heeft gedaan? In populaire media loopt dat te vaak door elkaar heen. Dit ligt enerzijds aan media die een eenduidig beeld willen scheppen. Anderzijds kunnen wetenschappers zelf veel beter dit onderscheid maken.”

Activisme of neutraliteit?

Een ander spanningspunt binnen de wetenschap is de scheidslijn tussen wetenschap en activisme. Volgens Levi is er nog geen consensus bij wetenschappers hoe er hiermee moet worden omgegaan. De discussie leeft volgens Levi wel. Hierom organiseerde Levi met het NWO hier eerder al een debat over.  “Er is een duidelijk meningsverschil tussen verschillende wetenschappers als het op activisme aankomt. Sommigen zeggen: je moet als wetenschapper activistisch zijn. Anderen zeggen: nee, dat mag helemaal niet, tenminste niet met het petje van de wetenschap op,” aldus Levi. 

Volgens Levi is het belangrijk dat wetenschappers duidelijk blijven over hun rol en zich niet verkapt als activist gedragen terwijl zij zich als wetenschapper op dat moment presenteren.. “Als je de pet van de wetenschapper op hebt, moet je je beperken tot feiten en kennis. Activisme hoort daarbij niet.”

Modellen zijn geen werkelijkheid

Naast de spanning rondom activisme ziet Levi ook dat de toepassing van wetenschappelijke modellen in de politiek en beleidswereld in het algemeen toeneemt. Volgens Levi brengt deze technocratisering concrete risico’s met zich mee doordat beleidsmakers niet altijd even goed begrijpen hoe ze modellen moeten gebruiken. “Een model is niet de waarheid. Het is een nabootsing van de werkelijkheid, gebaseerd op aannames. Die kun je bediscussiëren. Dit is iets wat wetenschappers weten. Beleidsmakers daarentegen zijn vaak minder thuis in de manier waarop modellen tot stand komen en hebben hier veel meer moeite mee.” 

Levi noemt de toeslagenaffaire als voorbeeld van hoe het fout kan gaan. “Er werd een zekere mate van exactheid gesuggereerd die er helemaal niet was. Wetenschappers herkennen dat, maar beleidsmakers of journalisten vaak niet. Die willen gewoon een concreet antwoord, zelfs als dit er helemaal niet is.”

Ongeduld en complexiteit

Volgens Levi zijn zowel de wetenschap als de politiek medeverantwoordelijk. “Wetenschappers moeten beter uitleggen waar hun bevindingen op gebaseerd zijn, in begrijpelijke taal. Maar beleidsmakers en media zijn daarnaast ook te ongeduldig. Die willen geen nuance, maar een simpel antwoord. Bij complexe vraagstukken gaat dit vaak helemaal niet.”

Nederlandse beleidsvraagstukken worden daarnaast volgens Levi vaak nodeloos complex gemaakt. De wetenschap speelt hier volgens Levi een belangrijke rol in. “We zijn in de wetenschap heel goed in het ingewikkelder maken van problemen. Dat is ook logisch want wetenschappers willen alle uitzonderingen en complexiteit vaak meenemen. Dat is in de wetenschap ook belangrijk. Echter raak je hierdoor wel het publiek kwijt. Soms helpt het daarom ook als iemand even teruggaat naar de basis: hoe zijn we hier eigenlijk beland?”

Vertrouwen en het ongelijke speelveld

De technocratisering raakt ook aan het vertrouwen in instituties. “Mensen hebben heel veel vertrouwen in wetenschap, maar heel weinig in politici. Dat creëert een ongelijk speelveld,” stelt Levi. “Dan is iemand die toevallig aan de universiteit werkt kennelijk geloofwaardiger dan een parlementariër die door duizenden mensen gekozen is. Dat is toch merkwaardig.”

Levi pleit daarom ook voor heldere verwachtingen. “Wat verwacht de politiek van de wetenschap en andersom? Daar moet veel duidelijker over gesproken worden. Daar zou je misschien zelfs een zekere code uit kunnen destilleren. Sommige dingen zou je als wetenschapper gewoon niet moeten doen. En sommige dingen moet de politiek niet van de wetenschap vragen.”

Globalisering als voorbeeld van scheve toonzetting

Een voorbeeld van de disbalans in het publieke debat ziet Levi in de discussie rondom globalisering. “Politici wijzen vooral op de nadelen. Wetenschappers roepen ter compensatie vaak juist over de voordelen. Terwijl het gebalanceerde verhaal is: globalisering heeft voordelen én nadelen.” Levi pleit er daarom ook voor dat beide partijen die nuance omarmen in plaats van het problematiseren en polariseren van complexe onderwerpen.

Hij wijst erop dat verschillende factoren altijd blijven meespelen. De voor- en nadelen zijn niet altijd evenredig verdeeld en het is volgens Levi daarom aan de politiek om hiermee om te gaan. “Hoogopgeleide mensen hebben vaak meer voordeel gehad van globalisering dan lager opgeleiden buiten de Randstad. Dat perspectief moet de politiek serieus nemen. De wetenschap kan echter niet meer dan het onderzoeken van de voor- en nadelen. Het kan geen eindoordeel vellen over wat tegen elkaar opweegt.”

Een optimistisch slot

Ondanks de uitdagingen blijft Levi hoopvol en ziet hij binnen de wetenschap de wil ontstaan om bruggen te bouwen tussen de wetenschap en de maatschappij. “Ik ben een optimistische man. Wat ik prettig vind, is dat steeds meer wetenschappers geïnteresseerd zijn in de maatschappelijke effecten van hun werk. Die blik naar buiten was er een paar jaar geleden niet.”

Maar Levi blijft waakzaam en vindt dat deze goede intenties van wetenschappers gebalanceerd moeten worden: “Die maatschappelijke interesse moet niet doorslaan in het idee dat je als wetenschapper een beleidsmaker bent. Dat is echt een ander vak.”

1 gedachte over “Hoe wetenschap en politiek door elkaar lopen: een gesprek met Marcel Levi”

  1. Conny J.M. Hulsman-van Duuren

    De heer Levi wordt alom geprezen, en terecht! Jammer dat hij bij de verkeerde partij is aangesloten. De politiek zou ervan opknappen als hij het, mede, voor het zeggen kreeg. Tenminste iemand die met z’n benen “in de modder staat”, dus ervaring heeft met de materie waarover hij spreekt.

Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Lees ons nieuwe onderzoek

"Het mysterie van de verdwenen onderwijsmiljarden"

Een onderzoek naar het functioneren van de onderwijsraad.