Europese hervormingsideeën, toenemende onvrede en de populistische tegenreactie

Europese hervormingsideeën, toenemende onvrede en de populistische tegenreactie

In heel Europa groeit het debat over de toekomst van de Europese Unie. Politieke partijen, beleidsmakers en denktanks presenteren uiteenlopende voorstellen voor hervorming. Centraal staat een fundamentele vraag: moet de EU doorgaan op de weg van verdere integratie, of juist terugkeren naar een losser samenwerkingsverband waarin lidstaten meer zeggenschap behouden?

De vraag stellen is voor sommigen echter al een brug te ver – het zou een populistische tendens in de kaart spelen. Maar het risico van het niet stellen van de vraag is aanzienlijk. Onvrede blijft onzichtbaar en toont zich uiteindelijk in het stemhokje, vaak zeer tot verbazing van de zittende macht.

Het niet stellen van de vraag is tot op zekere hoogte geïnstitutionaliseerd. Volgens de Eurobarometer, het officiële opinieonderzoek van de Europese Unie, is er onverminderd brede steun voor de EU. Tegelijkertijd stemt heel Europa steeds Eurokritischer en is er sprake van een ‘populistische revolte’, met de stabiele groei van Eurokritische partijen zoals RN in Frankrijk en de AfD in Duitsland, en de populariteit van Eurokritische regeringsleiders in Italië en Hongarije. In ieder geval een deel van deze tegenstelling is te verklaren door het gegeven dat de Europositiviteit, vanwege de manier van onderzoek, in de Eurobarometer is ingebakken. Maurice de Hond schreef een interessante kanttekening over de gebruikte methodes.

Wie bij de volgende verkiezingen niet verrast wil zijn, doet er goed aan de Eurokritische stromingen serieus te nemen. Hebben zij redelijke en doordachte ideeën, of gaat het hier om de wegbereiders van radicaal nationalisme zonder diepgang?

Onlangs publiceerde een aantal Eurokritische intellectuelen uit Polen en Hongarije The Great Reset, een plan waarin zij betogen dat de Europese Unie een groot deel van de macht die zij verworven heeft over de afgelopen decennia moet teruggeven aan de individuele lidstaten. Hier volgt een korte samenvatting van hun ideeën. 

Toenemende onvrede onder burgers

Volgens het rapport is de Europese Unie de afgelopen decennia steeds verder verschoven van een samenwerkingsverband van soevereine staten naar een technocratisch sturingsmodel. Besluiten met grote politieke impact worden genomen door instellingen die niet rechtstreeks verantwoording afleggen aan de Europese burger: “De EU is uitgegroeid tot een systeem waarin beslissingen van groot politiek belang steeds vaker worden genomen door instellingen die niet direct verantwoording afleggen aan kiezers” (p. 12).

Het probleem is niet alleen dat burgers weinig invloed hebben op het besluitvormingsproces, maar ook dat nationale parlementen steeds vaker slechts uitvoerders zijn van beleid dat elders is vastgesteld: “Deze concentratie van macht in technocratische instellingen ondermijnt de democratische legitimiteit van de Unie” (p. 13).

Technocratisering en democratisch tekort

Volgens het rapport is de Europese Unie de afgelopen decennia steeds verder verschoven van een samenwerkingsverband van soevereine staten naar een technocratisch sturingsmodel. Besluiten met grote politieke impact worden genomen door instellingen die niet rechtstreeks verantwoording afleggen aan de Europese burger:t “De EU is uitgegroeid tot een systeem waarin beslissingen van groot politiek belang steeds vaker worden genomen door instellingen die niet direct verantwoording afleggen aan kiezers” (p. 12).

Het probleem is niet alleen dat burgers weinig invloed hebben op het besluitvormingsproces, maar ook dat nationale parlementen steeds vaker slechts uitvoerders zijn van beleid dat elders is vastgesteld.: “Deze concentratie van macht in technocratische instellingen ondermijnt de democratische legitimiteit van de Unie” (p. 13).

De rol van het Europees Hof van Justitie

Een belangrijk instrument in deze verschuiving is volgens het rapport het Europees Hof van Justitie (HvJ-EU). In plaats van strikt te oordelen binnen het kader van bestaande verdragen, heeft het Hof volgens het rapport de neiging om verdragsbepalingen ruim te interpreteren. Hierdoor ontstaan nieuwe verplichtingen voor lidstaten die nooit formeel zijn goedgekeurd door hun parlementen. Het rapport noemt het Hof “een motor van integratie”, omdat het “door middel van rechtspraak nieuwe verplichtingen voor lidstaten creëert zonder democratisch mandaat” (p. 14).

In politieke termen betekent dit dat veel beleid dat op papier nationaal is, in de praktijk wordt beïnvloed door Europese jurisprudentie. Besluiten over migratiequota, klimaatmaatregelen en arbeidsrechten worden hierdoor deels buiten het nationale politieke debat geplaatst. Juist wanneer dit maatschappelijk gevoelige onderwerpen zijn, zoals bij klimaat- en migratiebeleid, kan dit voor maatschappelijke onvrede zorgen.

Gevolgen voor nationale soevereiniteit

Het verlies van nationale zeggenschap wordt in het rapport scherp geschetst. Lidstaten die het oneens zijn met nieuwe EU-regels, hebben vaak weinig keus: ze moeten instemmen om juridische conflicten te vermijden, zelfs als de regels intern omstreden zijn. “Lidstaten zitten vast aan EU-wetgeving op terreinen waarvan zij nooit hadden bedoeld de zeggenschap op te geven” (p. 15).

Dit leidt volgens het rapport niet alleen tot frustratie bij politici, maar ook tot groeiende scepsis onder burgers. Nationale verkiezingsbeloften botsen steeds vaker met de verplichtingen die uit Brussel komen. Hierdoor ontstaat een kloof tussen politieke beloftes en uitvoerbare realiteit.

Een kanttekening die we hierbij kunnen plaatsen is dat veel politici de Europese Unie ook als excuus gebruiken om zelf geen politieke verantwoordelijkheid te hoeven nemen. Wie zich al dan niet terecht beroept op ‘het moet van de Europese Unie’ – zoals bijvoorbeeld bij het Nederlandse stikstofbeleid dikwijls gebeurt – kan het beleid van zijn of haar voorkeur erdoorheen drukken zonder enige verantwoordelijkheid te hoeven aanvaarden.

Hervormingsvoorstellen

Het rapport pleit na zijn probleemanalyse voor een fundamentele herziening van de machtsverdeling. Lidstaten zouden opnieuw het laatste woord moeten krijgen over beleid dat direct hun soevereiniteit raakt. Het Europese niveau zou zich vooral moeten beperken tot coördinatie op terreinen waar gezamenlijke actie onmisbaar is, zoals grensoverschrijdende criminaliteit of handel. “Het herstellen van de soevereiniteit van lidstaten gaat niet over het afbreken van de Unie, maar over het garanderen dat samenwerking gebaseerd is op instemming in plaats van dwang” (p. 16).

Een belangrijk onderdeel hiervan is het inperken van de rechtsmacht van het Europees Hof tot duidelijk omschreven bevoegdheden en het versterken van de rol van nationale parlementen bij EU-besluitvorming.

De vraag die het rapport zich echter slechts mondjesmaat stelt, is wat de negatieve gevolgen hiervan zouden zijn. De Europese Unie is inderdaad, op een manier waar serieuze kritiek op mogelijk is, aan het federaliseren. De vraag is echter hoe een gedeeltelijke ‘ontvlechting’ in zijn werk zou gaan en of dit geen spanningen zou opleveren die tot een chaos zouden leiden. Het ontstaan van uiteindelijk de EU zoals we die nu kennen is, gezien de turbulente geschiedenis van Europa, ook niet zonder reden. Daarnaast kan men ook de vraag stellen of met de opkomst van een multipolaire orde waarin niet alleen het Westen (met name de VS) de spelregels van het wereldtoneel bepaalt, de EU het zich kan veroorloven om te fragmenteren. Dit zijn geen vragen met makkelijke antwoorden, maar het zijn wel serieuze en reële vraagstukken waaraan in de populistische revolte achteloos voorbij wordt gegaan.

De rol van de VS

Opvallend is dat juist de VS onder Donald Trump zich meer richting de lijn van de populistische bewegingen in Europa beweegt. Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken kwam afgelopen mei met een visie getiteld De noodzaak van beschavingsbondgenoten in Europa. Volgens de visie is vrijwillige samenwerking essentieel voor de duurzaamheid van multilaterale verbanden. “Langdurige samenwerking vergt vrijwillige deelname en respect voor nationale besluitvorming.” Daarmee raakt de Amerikaanse visie aan dezelfde kern als het rapport The Great Reset: stabiliteit ontstaat niet door dwang, maar door wederzijdse instemming.

De Trump-regering lijkt met het aanhalen van de banden met partijen zoals Fidesz in Hongarije en AfD in Duitsland de daad bij het woord te voegen om de populistische visie op de toekomst van het Europese continent te versterken. De vraag blijft wat de VS onder een volgende president zal doen. Is er sprake van een fundamentele ommekeer en wordt de lijn van Trump gecontinueerd, of keert de VS terug naar de lijn van voor Trump?

Kritische kanttekeningen

Critici van de hervormingsvoorstellen waarschuwen veelal dat een radicale herverdeling van macht ook andere risico’s kent, waar de VS van Trump zich wellicht te weinig bewust van is. Zonder bindende EU-afspraken kan samenwerking op cruciale terreinen vertragen of zelfs stilvallen. Bovendien vrezen zij dat lidstaten onder druk van binnenlandse politiek eerder geneigd zijn om afspraken te blokkeren, wat de stabiliteit van de Unie kan ondermijnen.

Aan de andere kant stellen voorstanders dat het huidige model juist instabiliteit in de hand werkt, omdat burgers zich steeds minder vertegenwoordigd voelen. Zoals het rapport concludeert: “De legitimiteit van de Unie kan alleen worden hersteld als burgers het gevoel hebben dat zij daadwerkelijk invloed hebben op de besluiten die hen raken” (The Great Reset, p. 17).

Conclusie

Het debat over technocratisering en democratisch tekort in de EU gaat over meer dan alleen bestuurlijke efficiëntie. Het raakt aan de kernvraag wie uiteindelijk de macht heeft: nationale parlementen die direct verantwoording afleggen aan hun kiezers, of Europese instellingen die opereren op afstand van diezelfde kiezers. Het rapport The Great Reset en de visie van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken komen op dit punt opvallend dicht bij elkaar: duurzame samenwerking vereist vrijwilligheid, wederzijds respect en de erkenning dat soevereiniteit niet eenmalig wordt afgestaan, maar voortdurend opnieuw moet worden bevestigd. De vraag die zowel het maatschappelijk middenveld als de politiek zich moet stellen, is of een synthese tussen deze twee visies mogelijk en wenselijk is om de toenemende parallelle visies in Europa te verenigen en de legitimiteit, continuïteit en het floreren van de Europese Unie te bestendigen.

Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Lees ons nieuwe onderzoek

"Het mysterie van de verdwenen onderwijsmiljarden"

Een onderzoek naar het functioneren van de onderwijsraad.